Akarsuların Aşındırma ve Biriktirme Şekilleri

Akarsuların Aşındırma ve Biriktirme ŞekilleriAkarsuların Aşındırma ve Biriktirme Şekilleri

Yeryüzünün şekillenmesinde en önemli faktörlerden birisi de Akarsulardır. Akarsular yeryüzünüde bu şekillendirmeyi gerçekleştirirken aşındırma iki şekilde gerçekleştirir.

1. Mekanik Aşındırma: Akarsuların yataklarında derinlemesine yaptığı aşındırmadır. Bu aşındırma şartlara bağlı olarak değişir. Akarsuların derinlemesine yaptığı aşındırmalar aşağıdaki koşullara bağlı olarak artar. Su miktarının çok olması

Akarsuyun akış hızının fazla olması
Akarsuyun taşıdığı yük miktarının (çakıl, kum, alüvyon, mil vb.) fazla olması
Akarsu havzasındaki kayaların direncinin az olması
Bitki örtüsünün cılız olması
2. Kimyasal aşındırma: Yeryüzünde jips(alçı taşı), kalker(kireç taşı), kaya tuzu gibi suda kolay çözünebilen kayaçların yaygın olduğu bölgelerde suların etkisiyle karstik aşınım ve birikim şekilleri oluşur.
Suda eriyik halde bulunan kalsiyum karbonatın suyun buharlaşması sonucu çökmesiyle traverten, sarkıt, dikit gibi karstik birikim şekilleri oluşur. Kalker, jips, tuz gibi kayaçların çözünmesi sonucu lapya,dolin, uvala, obruk, mağara gibi karstik aşınım şekilleri oluşur

Akarsu, belli bir yatak içinde ve eğim boyunca akar. Akışı sırasında yüzeydeki malzemeyi aşındırarak taşır ve hızının azaldığı yerde bu malzemeyi biriktirir. Bu aşındırma, işlemi sonucunda, akarsu yatağı içbükey bir profil alır. Buna "denge profili" denir.

Akarsuların Aşındırma Şekilleri

Türkiye akarsularının boylan kısa, akıttıkları su miktarı çok fazla olmadığı halde, aşındırma güçleri fazladır. Bu durum; yüksek dağlardan (Toroslar ve Kuzey Anadolu dağları) doğmaları ve denize doğru, eğimli yataklarında çok hızlı akmalarındandır. Akarsu aşındırması sonucunda şu yerşekilleri oluşur:

1- VADİLER: Akarsu aşındırmasıyla oluşan en yaygın yer şeklidir. Devamlı iniş gösteren dar uzun oluklardır. Vadiler, akarsu aşındırması sonucu derinlemesine ve yanlamasına gelişirler. Yataklarını geriye doğru aşındırarak boylarını uzatırlar.

Vadiler görünümlerine göre şu isimleri alırlar:

Çentik (Kertik veya Tabansız) vadi: Akarsular, dik yamaçlarda hızlı akarak derine doğru aşındırmalar
sonucu çentik vadileri (V şekilli vadileri) meydana getirir

Yatık Yamaçlı Vadi: Akarsuların yataklarında, bir yamacı daha çok aşındırmasıyla oluşmuş asimetrik vadilerdir.

Boğaz (Yarma) Vadi: Akarsular,dirençli ve sert kayaçları enine keserek boğaz vadileri meydana getirir.

Kanyon Vadi: Yatay tortul tabakaların bulunduğu yerlerde akarsular, yataklarını derine doğru aşındırarak kanyon vadi adı ver ilen şekiller meydana getirir.

Tabanlı Vadi: Akarsuların geniş düzlüklere ulaştıkları bölgelerde, taşıdıkları alüvyonları tabanlarında ve yatak çevrelerinde biriktirmesi ile oluşmuş, geniş bir yatak içerisinde aktıkları vadilerdir. Bu vadilerin yamaçları yatıktır. Kızılırmak, Sakarya ve Ege bölgesindeki akarsuların vadileri geniş tabanlıdır.

2. DEV KAZANI: Çağlayanlarda yüksekten düşen suların çarptığı yerde yapmış olduğu aşındırmalarla oluşan çukurluklara dev kazanı oluşur.

3. MENDERES (BÜKLÜM): Eğimin azaldığı ve düzleştiği yerlerde akış hızının azalmasına ve farklı yapıdaki kayaçların varlığına bağlı olarak akarsuların kıvrımlar yaparak oluşturduğu şekillere menderes adı verilir

4. PERİ BACASI: Volkanik bölgelerde bulunan tüflerin sel suları tarafın dan aşındırılmasıyla peri bacaları meydana gelir. Bazı peri bacalarının üzerinde sert kayaçlardan oluşan şapka görünümlü kısımlar bulunur

5. PENEPLEN (YONTUK DÜZ): Akarsu aşındırmasının son şeklidir. Bunda rüzgar ve diğer yüzeysel erozyonlarda etkilidir. Arazinin aşınarak düzleşmesiyle meydana gelen, hafif dalgalı düzlüklerdir.

6. KIRGIBAYIR: Yumuşak ve geçirimsiz kayaçların bulunduğu yerlerde yüzeysel akış ve sellenmenin etkisiyle oluşan engebeli yarıntılara kırgıbayır (badlans) adı verilir

Akarsu Biriktirme Şekilleri

Akarsuların biriktirme yapabilmesi için, yatak eğimlerinin azalarak, akış hızı ve taşıma güçlerinin azalması gerekir. Böylece yatağında sürükleyerek, yüzdürerek taşıdığı çakıl, kum, mil, alüvyon (lığ) gibi malzemeleri (yük) yatağının tabanında veya taşkınlarla, yatağının çevresinde biriktirebilirler.

Akarsuların biriktirme yoluyla oluşturduğu yer şekilleri şunlardır:

1. BİRİKİNTİ KONİSİ: Akarsuların, taşıdıkları sedimentleri dağ eteklerinde eğimin azaldığı yerlerde birikmesiyle birikinti konileri ve konilerin birleşmesi ile de birikinti yelpazeleri meydana gelir

2. BİRİKİNTİ YELPAZESİ: Birikinti konilerinin sel suları tarafından araziye yayılması ile oluşan daha yayvan yer şekilleridir.

3. DELTA OVALARI: Akarsuların alüvyonlarını deniz ve göl tabanında biriktirmesi sonucunda oluşan yer şekilleridir. Delta oluşması için, denizin derin olmaması, denizde güçlü akıntılar, dalgalar ve gelgitlerin olmaması gereklidir.

4. AKARSU BOYU OVALARI: Akarsu yataklarının her iki yakasında, akarsuların taşıdığı alüvyonları biriktirmesiyle oluşmuş, verimli düzlüklerdir.

5. IRMAK ADASI: Akarsu yataklarında, tabanda kum ve çakılların birikmesiyle oluşmuş geçici yer şekilleridir. Akarsu seviyesinin alçaklığı kurak mevsimlerde oluşur. Yağışlı dönemde ve sellerle kaybolur.

6. AKARSU SEKİSİ (TARAÇA): Akarsu yatağında ve kenarlarında biriktirilen alüvyonların, daha sonra aşındırılması ile oluşur. Sekiler, önceki akarsu vadisinin, akarsularla yeniden kazılması sonucu, yüksekte kalmış düzlüklerdir. Akarsu yataklarının kenarlarında basamaklar şeklinde bulunurlar.